به گزارش پایگاه خبری تحلیلی «عصر همدان»، نوروز، جشنی کهن و فرخنده، با آیینها و رسوم دیرینهاش، همواره نمادی از نو شدن، امید و شادابی بوده است. در این میان، هر شهر و دیاری با توجه به فرهنگ و سنتهای خود، به استقبال این عید باستانی میرود. همدان، شهر تاریخ و تمدن، نیز از این قاعده مستثنی نیست و با آئینهای ویژهای به پیشواز نوروز میرود. در این گزارش، به بررسی آداب و رسوم کهن استقبال از نوروز در همدان، از خانهتکانی و چهارشنبهسوری گرفته تا سفره هفتسین و دید و بازدید، میپردازیم.
آئینهای نوروزی در همدان، نه تنها جلوهای از فرهنگ غنی این شهر را به نمایش میگذارند، بلکه فرصتی برای دور هم جمع شدن، تجدید دیدار با اقوام و دوستان، و انتقال ارزشها و آداب و رسوم به نسلهای آینده فراهم میکنند. این آیینها، با قدمتی دیرینه، ریشه در باورها و اعتقادات مردم این سرزمین دارند و همچنان با شور و اشتیاق فراوان برگزار میشوند.
در این گزارش با همراهی محمد صیفیکار، فعال حوزه گردشگری به واکاوی این آئینها میپردازیم و از زبان او، به رمز و رازهای نهفته در هر یک از این رسوم پی میبریم.
محمد صیفیکار در گفتگو با خبرنگار پایگاه خبری تحلیلی «عصر همدان»، به تشریح آئینهای کهن استقبال از نوروز در همدان پرداخت.
وی با بیان اینکه خانهتکانی، سنتی دیرینه در آستانه نوروز، صرفاً زدودن گرد و غبار نیست، بلکه نمادی از نو شدن و تجدید حیات است و شادابی به خانه برمیگردد، اظهار کرد: با پایان زمستان و آغاز بهار، طبیعت از خواب بیدار میشود و ما نیز با بیل زدن به باغچه و خانهتکانی، خود را برای این تحول آماده میکنیم.
کارشناس فرهنگ عامه با اشاره به اینکه لباسهای زمستانی تیره جای خود را به لباسهای رنگارنگ بهاری میدهند و خانهها با گل و گیاه آراسته میشوند، گفت: این تحول، نه تنها در ظاهر، بلکه در روحیه افراد نیز تأثیرگذار است و به گردگیری به استقبال بهار میرویم.
وی با تأکید بر اینکه اگر ما همدانیها زمستان پُربرفی نداشته باشیم قطعاً تابستان خوبی را تجربه نمیکنیم، افزود: همدانیها عاشق باریدن برف هستند چرا که با بارش برف ذخیره میشود و یخچال طبیعی به وجود میآید و به مرور از آن استفاده میکنند تا در تابستان با محدودیت مواجه نشوند.
صیفیکار با اشاره به اینکه در قدیم زغالدان حمامهای عمومی و قسمتی که به آن «جهنم حمام» یا «تونهوان» میگفتند را هم گردگیری میکردند، ادامه داد: فردی که این کار را میکرد صورت و لباسهایش سیاه میشد شاید سیاهبازیها از همین کار در منازل رقم خورده باشد چرا که فردی که این کار را میکرد بذلهگویی و شعرخوانی میکرد و رفتهرفته به حاجی نوروز تبدیل شد.
وی با بیان اینکه چهارشنبهسوری، یکی دیگر از آئینهای پیش از نوروز، فرصتی برای دور هم جمع شدن و رفع کدورتهاست، عنوان کرد: در این شب، آتش روشن میشود و مردم از روی آن میپرند، در حالی که شعری را زمزمه میکنند، این آیین، نمادی از پاکسازی و دور کردن بدیهاست.
کارشناس فرهنگ عامه بیان کرد: در این روز همدانیها جارو کوله(جارویی که زمستان را با آن سر کرده بودند) و لوازمی که دیگر نیاز ندارند آتش میزنند و از روی آن میپرند و میگویند «زردی من از تو، سرخی تو از من».
وی با بیان اینکه سفره هفتسین، یکی از مهمترین نمادهای نوروز، با هفت سین که با حرف «س» آغاز میشوند، چیده میشود، با اشاره به ویژگیهای سفره هفتسین عنوان کرد: سفره هفتسین باید فارسی باشد، یک واژهای باشد، محصول کشاورزی باشد خوردنی باشد.
صیفیکار با بیان اینکه میتواند تغییر ماهیت داده باشد مانند سمنو که از سنبل گندم ایجاد شده است، گفت: سماور، سکه و گل سنبل از اجزای اصلی سفره هفتسین نیست.
وی با اشاره به اینکه سکه را در آب زلال و بعضاً متبرک میریختند و به اهالی خانواده داده میشد و آنها نگه میداشتند تا مالشان برکت داشته باشد، ادامه داد: این سینها، هر کدام نمادی از برکت، فراوانی و سلامتی هستند و قرآن کریم نیز همواره جایگاه ویژهای در سفره هفتسین دارد؛ ما در قدیم به اتاقی که سفره هفتسین پهن میشد اتاق «صد سال به این سالها» میگفتیم.
کارشناس فرهنگ عامه با تأکید بر اینکه قرار دادن شاخههای بیدمشک در سفره هفتسین مختص همدانیها است که به دلیل ماندگاری طولانی عطر خوبی به سفره میداد، ابراز کرد: استفاده از گلاب برای معطرشدن فضا در سفره هفتسین همدانیها به مانند مراسم ختم جزء لاینفک بود.
وی افزود: مردم همدان برای جلوگیری از سنگینی آجیل، از مخلوط آبلیمو و گلاب استفاده میکردند.
صیفیکار با بیان اینکه تخممرغهای رنگی آبپز رنگآمیزیشده با پوست پیاز و گردو یکی از عیدیها در گذشته بود، ادامه داد: عیدی به تازه عروس و تازه داماد و نوزاد تازه متولد شده از دیگر جذابیتهای نوروز است که به آن «عیدانه اولیها و سال اولی» گفته میشود.
دید و بازدید و تجدید دیدار
وی با اشاره به اینکه دید و بازدید، یکی از مهمترین رسوم نوروز، فرصتی برای تجدید دیدار با اقوام و دوستان است، تصریح کرد: در این دیدارها، بزرگترها به کوچکترها عیدی میدهند و از تجربیات خود برای نسل جوان میگویند امروزه که شرایط طوری شده این آداب و رسوم کمرنگ شود این تبادل فرهنگی، نقش مهمی در انتقال ارزشها و آداب و رسوم به نسلهای آینده دارد.
کارشناس فرهنگ عامه با تأکید بر اینکه دید و بازدیدها رفت و برگشتی است علاوه برکوچکترها بزرگترها هم به منزل کوچکترها میروند، مطرح کرد: شیرینیهای خانگی و میوههای فصل سفره را رنگینتر و زیباتر میکند و میشود بجای سبزه که از گندم و حبوبات روییده و بعد از عید به عنوان زباله بیرون انداخته میشود میتوان از هستههایی استفاده کرد که به عنوان نشاء در زمین کاشته شود و البته گندم هم این قابلیت را دارد که وقتی به نشاء تبدیل شد در زمین مناسب کاشته شود که متأسفانه این فرهنگ وجود ندارد.
وی با بیان اینکه غذاهای نوروزی، بخشی از آداب و رسوم این عید باستانی هستند، تأکید کرد: در شب عید، معمولاً سبزیپلو با ماهی خورده میشود که نمادی از برکت و فراوانی هستند و در کنار هم بودن خانوادهها در هنگام صرف آنها، بر اهمیت این سنت میافزاید.
کوسه گلین
صیفیکار با اشاره به اینکه ادر آستانه عید نوروز از ماه بهمن کوسهگلین به راه میافتاد این آئین شامل دو مرد با لباسهای مبدل بود که به شکل زن و مرد چوپان در میآمدند، افزود: پوشش کوسهگلین جارو کوله بود به عنوان شاخ و به دامن کوسه گلین سکه یا درب نوشابه دوخته شده بود و مردان زنگولههایی را به لباس خود آویزان میکردند.
وی با بیان اینکه آنها پوستین خود را وارونه میپوشیدند و با آرایش و زیورآلات، خود را به شکل عروس در میآوردند، ابراز کرد: مردان با دامنی کوتاه و لباسهایی به رنگ قرمز، در حالی که ساز مینواختند، به کوچهها و محلهها میرفتند.
کارشناس فرهنگ عامه ادامه داد: آنها به ویژه به خانههای اعیان و ثروتمندان مراجعه میکردند و هدایا و عیدانهای مانند برنج، گردو، بادام، و پول دریافت میکردند و کودکان نیز با شادی آنها را همراهی میکردند.
چمچه گلی
وی با بیان اینکه در کنار آئین کوسهگلین آئین بارانخواهی در شب عید برگزار میشد، تصریح کرد: در این آئین مردان با پوشاندن صورت خود و استفاده از ماسک، عروسکی به نام «چمچه گلی» را میچرخاندند، آنها اشعاری را میخواندند و از خداوند طلب باران و آبادانی میکردند.
قاشق زنی
صیفیکار با اشاره به اینکه رسم قاشقزنی که در شب عید برگزار میشد، شامل افرادی بود که صورت خود را میپوشاندند و با قاشق به کاسههای مسی ضربه میزدند، عنوان کرد: صاحبخانهها با شنیدن صدای قاشقها، به آنها آجیل، شیرینی، و سایر خوراکیها میدادند؛ قاشقزنان با جمعآوری هدایا، به شادی و پایکوبی میپرداختند.
وی در پایان خاطرنشان کرد: این آئین ها و رسوم همگی به منظور شادی و نشاط در آستانه نوروز انجام میشده است
به گزارش پایگاه خبری تحلیلی «عصر همدان»، نوروز در همدان، تنها یک جشن نیست، بلکه مجموعهای از آیینها و رسومی است که ریشه در تاریخ و فرهنگ این سرزمین دارند. این آیینها، با گذشت قرنها، همچنان زنده و پویا باقی ماندهاند و نسل به نسل منتقل میشوند.
با وجود تغییراتی که در سبک زندگی مردم ایجاد شده، هنوز هم میتوان جلوههایی از این آیینهای کهن را در همدان مشاهده کرد. مردم این شهر، با حفظ و پاسداشت این رسوم، هویت فرهنگی خود را حفظ میکنند و به استقبال بهار میروند.
انتهای خبر/حا